خبرگزاری مهر، سرویس دین، حوزه و اندیشه، سید حسین امامی، فلسفه میانفرهنگی را نمیتوان صرفاً شاخهای تازه در کنار دیگر شاخههای فلسفه یا شکل دیگری از فلسفه تطبیقی دانست، این رویکرد، بیش از هر چیز تلاشی برای بازاندیشی در مبانی فلسفهورزی و به چالش کشیدن انحصار تاریخی و معرفتی غرب در تعریف عقلانیت، حقیقت و تاریخ فلسفه است.
در جهانی که مناسبات قدرت نهتنها بر اقتصاد و سیاست، بلکه بر تولید دانش، صورتبندی مفاهیم و بازنمایی فرهنگها نیز تأثیر گذاشته است، این پرسش اهمیت مییابد که چه کسی حق دارد تاریخ اندیشه بشری را روایت کند و معیارهای فلسفه و عقلانیت را تعیین کند؟ فلسفه میانفرهنگی با طرح چنین پرسشهایی میکوشد امکان حضور برابر سنتهای فکری و فلسفی گوناگون را در عرصه معرفت جهانی فراهم کند، سنتهایی که در روایتهای مسلط تاریخ فلسفه، غالباً به حاشیه رانده شده یا با معیارهای یک فرهنگ خاص تفسیر شدهاند. این رویکرد در عین نقد اروپامحوری، به دنبال نفی دستاوردهای فلسفی غرب نیست، بلکه بر ضرورت گفتوگویی برابر، نقادانه و دوسویه میان فرهنگها و تمدنها تأکید دارد، اما فلسفه میانفرهنگی دقیقاً چه مبانی و اهدافی دارد؟ چه تفاوتی با فلسفه تطبیقی و نظریه گفتوگوی تمدنها پیدا میکند؟ نسبت آن با استعمار، سلطه معرفتی و هویت فرهنگی چیست و چه ظرفیتهایی برای بازشناسی سنت فلسفی ایران و اسلام و مشارکت آن در گفتوگوی جهانی دارد؟
برای بررسی این پرسشها، با پروفسور حمیدرضا یوسفی، نویسنده کتاب «مبانی و ساختار فلسفه میانفرهنگی» و یکی از صاحب نظران برجسته این حوزه در جهان است، به گفتوگو نشستهایم. پروفسور یوسفی، فیلسوف و روانشناس بالینی و استاد ایرانی مقیم آلمان است که آثار متعدی در حوزه های مختف مدیریت سیستمی تفکر، تاریخ فلسفه و فراز و نشیبهای عرصه های نبرد تفکر نگاشته است. یوسفی در این مصاحبه، فلسفه میانفرهنگی را تلاشی خردورزانه و استدلال محور برای عبور فلسفه و تاریخ فلسفه از انحصار غرب میداند. مبانی فکری او این است که ملتها و فرهنگهای مختلف باید پیش از ورود به گفتوگوی جهانی، به بازشناسی میراث فکری و تاریخی خود بپردازند. او همچنین با نقد برخی روایتهای مسلط در تاریخ فلسفه، بر ضرورت بازخوانی انتقادی سنتهای فکری غیرغربی و فراهم کردن زمینه تعامل معرفتمحور میان آنها تأکید میکند.
فلسفه میانفرهنگی دقیقاً به چه معناست و چه ضرورت تاریخی و معرفتی موجب شکلگیری این رویکرد در فلسفه معاصر شده است؟
توضیح معنای فلسفه میانفرهنگی چندان دشوار نیست، اما تبیین ضرورت حضور و اهمیت آن در جهان امروز، نیازمند بررسی ریشهای مسائل تاریخی، سیاسی و معرفتی است. در غیر این صورت، فلسفه میانفرهنگی به بحثی صرفاً روشنفکرانه تبدیل میشود که در نهایت کمک چندانی به فهم واقعیتهای جهان نمیکند. برای روشن شدن مسئله، میخواهم از تجربه تاریخی کشور خودمان آغاز کنم، تجربهای که البته مصداقی از یک واقعیت جهانی است.
به نظر شما دلیل واقعی حمله صدام حسین به ایران و ویرانیهای هشتساله جنگ چه بود؟ آیا تصور میکنید صدام حسین بهصورت خودسرانه به کشورمان حمله کرد و آن فجایع را رقم زد؟ آیا فرزندان این سرزمین که کشته، مجروح و مفقود شدند، عاشق زندگی نبودند و آرزوی ادامه حیات و حضور در کنار خانواده و سرزمین خود را نداشتند؟ آیا کلاهدوز، باکری و همت عاشق زندگی نبودند و آرزوی ساختن آیندهای بهتر برای کشورشان را در سر نداشتند؟ پس چرا آنها را از ما گرفتند؟
یکی از دلایل بنیادین حمله به ایران، تلاش برای حفظ هژمونی غرب در منطقه و جلوگیری از استقلال و خوداتکایی ایران پس از انقلاب اسلامی بود. قدرتهای غربی نمیخواستند ایران این امکان را داشته باشد که مستقل از اراده آنها، مسیر توسعه خود را تعیین کند و با اتکا به ظرفیتها و توانمندیهای خودش پیش برود، همانگونه که کشورهای غربی در مسیر توسعه خود از چنین امکانی برخوردار بودهاند. آنها در پی محدود کردن این امکان، حتی در سطح ذهنی و فکری جوامع غیرغربی بودهاند و به نظر من، این رویکرد همچنان ادامه دارد.
جنگهای تحمیلی اخیر علیه کشورمان را نیز میتوان در امتداد همین پروژه تاریخی برای تضعیف و سرنگونی ایران تحلیل کرد، پروژهای که پس از ناکامی در جنگ هشتساله، در اشکال دیگری دنبال شده است. فارغ از اینکه در هر یک از این تقابلها چه کسی پیروز یا شکستخورده تلقی شود، مسئله اصلی، تلاش برای تضعیف توانمندیها و استقلالطلبی ایران است. بحث من از همین نقطه آغاز میشود.
در واقع شما شکلگیری فلسفه میانفرهنگی را با میراث استعمار، استثمار و مناسبات نابرابر قدرت در جهان مرتبط میدانید. این مناسبات تاریخی چگونه به شکلگیری نوعی نظام سلسلهمراتبی میان فرهنگها و تمدنها انجامید؟
واقعیت این است که فلسفه میانفرهنگی در واکنش به میراث استعمار، استثمار و نگاه سلسلهمراتبی به ملتها و فرهنگها در چند سده اخیر شکل گرفته است، میراثی که ایران نیز یکی از قربانیان آن بوده است.
کشورهای اروپایی در این دوران، سرزمینها و منابع ملتهای دیگر را تحت سلطه خود درآوردند و در کنار آن، هویت و جایگاه این ملتها را نیز از نو تعریف کردند. بهتدریج نظامی سلسلهمراتبی با محوریت اروپا شکل گرفت که در آن، اروپا خود را «مهد تمدن بشری»، «مرکز عقلانیت» و پیشگام مسیر پیشرفت تاریخی معرفی میکرد.
به حاشیه راندن ملتها و فرهنگهای غیرغربی، یکی از شروط استمرار این روند بود، روندی که جنگهای ویرانگر و خانمانسوزی را بر این جوامع تحمیل کرد. از ویرانی کشورهای اسلامی و آفریقایی گرفته تا کشورهای آمریکای لاتین، میتوان نمونههای متعددی از استعمار، کودتا، مهندسی سیاسی، دیکتاتورسازی، غارت میراث فرهنگی و جنایتهای تاریخی را مشاهده کرد که هنوز نیازمند بررسی و بازخوانی جدی هستند.
یکی از محورهای اصلی نقد فلسفه میانفرهنگی، انحصار غرب در تعریف عقلانیت، پیشرفت و تاریخ فلسفه است. این انحصار معرفتی چگونه شکل گرفت و چه تأثیری بر بهرسمیتشناختهشدن سنتهای فکری غیرغربی گذاشت؟
یکی از پیامدهای مهم گسترش سلطه کشورهای غربی در دویستوپنجاه سال گذشته و ایالات متحده، بهویژه پس از جنگ جهانی دوم، شکلگیری و گسترش هرچه بیشتر رشتههایی مانند خاورشناسی، شرقشناسی و آفریقاشناسی بود. مسئله این نیست که هرگونه مطالعه درباره فرهنگها و جوامع دیگر ذاتاً نادرست است، مسئله آن است که این مطالعات در بسیاری از موارد در چارچوب مناسبات نابرابر قدرت شکل گرفتند و به بازتولید تصویری از جوامع غیرغربی انجامیدند که آنها را عقبمانده، ناتوان و نیازمند هدایت غرب معرفی میکرد.
درحالیکه کشورهای اروپایی خود با تمام توان در پی اکتشاف، تصرف منابع جهان و صنعتیشدن بودند، ملتها و فرهنگهای غیرغربی، از جمله ایران، کمتر بهعنوان همتا یا شریک شایسته در تولید دانش به رسمیت شناخته میشدند. آنچه مطلوب این نظام بود، داشتن پیرو و دنبالهرو بود، نه شریک برابر در تولید فکر و معرفت. به نظرم، محتوای این مناسبات هنوز تغییر بنیادینی نکرده و بیشتر شکل و صورت آن دگرگون شده است.
یکی از پیامدهای این تاریخ پرتنش، یکجانبهنویسی تاریخ بشر، تاریخ فرهنگها و بهویژه تاریخ فلسفه بوده است. من در این حوزه، طی سی سال حضور در آلمان، پژوهشهای نظاممند و گستردهای داشتهام و مقالات متعددی نوشتهام. موضوع رساله پروفسوری من نیز بررسی طرحوارههای متنوع تاریخ فلسفه بوده است. بررسی آثار فلسفی و تاریخنگاریهای رایج در غرب نشان میدهد که سنتهای فکری غیرغربی غالباً در حاشیه قرار گرفتهاند. بسیاری از این سنتها یا اساساً نادیده گرفته شدهاند یا با معیارهای معرفتی و فلسفی غربی تفسیر شده و بهتدریج به حاشیه فراموشی رانده شدهاند.
حتی زبان و جغرافیای سیاسی نیز از این ساختار قدرت تأثیر پذیرفته است. اصطلاحاتی مانند «خاور دور»، «خاور نزدیک» و «خاورمیانه» نمونههایی روشن از نامگذاری جهان بر اساس نگاه اروپامحور هستند. در این نامگذاریها، اروپا نقطه مرجع و مرکز جغرافیایی و معنایی جهان فرض میشود و سایر مناطق بر اساس فاصله و نسبتشان با آن تعریف میشوند. این اصطلاحات بازتابدهنده نوعی نگاه ساختاری و سلسلهمراتبی به ملتها و فرهنگهای غیرغربیاند.
شما به نقش مطالعات شرقشناختی و خاورشناختی در بازتولید مناسبات قدرت اشاره کردید. آیا میتوان میان شرقشناسی بهمثابه یک حوزه مطالعاتی و شرقشناسی بهمثابه سازوکاری برای بازنمایی و سلطه بر جوامع غیرغربی تمایز قائل شد؟ در این میان، اندیشه ادوارد سعید و نقد او بر شرقشناسی چه نسبتی با فلسفه میانفرهنگی دارد؟
آنچه در پاسخ به پرسش پیشین گفتم، ناظر به پیوند میان تولید دانش و مناسبات قدرت بود. مسئله اصلی این است که مطالعات مربوط به جوامع غیرغربی در بسیاری از موارد از جایگاه یک ناظر بیرونی و در چارچوب معیارهایی انجام شدهاند که خود غرب تعیین کرده است. غرب هم مجرم است و هم قاضی. این یک پارادوکس است که باید بیشتر مورد توجه قرار بگیرد. در چنین وضعیتی، فرهنگهای دیگر بهجای آنکه در مقام طرف گفتوگو و تولیدکننده دانش قرار بگیرند، به موضوع مطالعه و تفسیر تبدیل میشوند.
این مسئله در بازنمایی اسلام نیز اهمیت دارد. باید پرسید چه رفتار و تفکری در اروپا باعث شده است که اسلام بهعنوان دینی جنگاور تلقی و بازنمایی شود؟ این پرسش نشان میدهد که مسئله صرفاً شناخت یک فرهنگ یا دین نیست، بلکه باید نسبت میان شناخت، بازنمایی و مناسبات قدرت را نیز بررسی کرد.
ادوارد سعید نیز در کتاب «شرقشناسی» به همین دردها و زخمهای تاریخی اشاره میکند و بیپرده توضیح میدهد که اروپا و غرب، خود را الگوی بیرقیب عقلانیت و شعور و معیار همه رفتارها و کمالات انسانی میدانند، درحالیکه فرهنگهای دیگر همچون جنگلهایی تصور میشوند که باید بر آنها حکومت کرد. سعید در کتاب خود به عمق نگاه ضدانسانی غرب به فرهنگها و ملتهای دیگر اشاره دارد.
در شکلگیری و گسترش تفکر میانفرهنگی در آلمان، از عبدالجواد فلاطوری و «رام ادهار مال» بهعنوان چهرههای تأثیرگذار یاد میشود. اندیشه این متفکران چه ویژگیهایی داشت و چگونه زمینهساز تبدیل تفکر میانفرهنگی به یک رویکرد فلسفی شد؟
عبدالجواد فلاطوری از دهه ۱۹۶۰ میلادی در آلمان به تفکر میانفرهنگی و گفتوگوی میاندینی اندیشید و در چارچوب کرسی اسلامشناسی دانشگاه کلن، پروژههایی را تعریف و دنبال کرد. او این مسائل را با توجه به همان رفتار تاریخی و مناسبات نابرابر معرفتی اروپا مورد توجه قرار داده بود.
اندیشههای فلاطوری بعدها بر رام ادهار مال، از دوستان او در شهر کلن، نیز تأثیر گذاشت و مال را به سوی مباحث فلسفه میانفرهنگی سوق داد. فلاطوری را میتوان از پیشگامان و پدران تفکر میانفرهنگی در آلمان دانست، اندیشهای که بهتدریج طرفداران و پیروان بسیاری پیدا کرد و در کشورهای دیگری همچون اتریش نیز گسترش یافت.
البته آقای مال نیز در آثار اولیه خود درباره فلسفه میانفرهنگی به این زخمها و دردهای تاریخی در هندوستان اشاره میکند، اما بعدها مدعی میشود که در تاریخ، تنها اروپا، چین و هندوستان بهعنوان سه مرکز تولید فکر و اندیشه وجود داشتهاند و سایر فرهنگها و ملتها از این سه مرکز فرهنگی سرچشمه میگیرند. این ادعایی غیرقابل دفاع است.
آقای مال امروز، پس از فاصله گرفتن از اندیشه گذشته خود، در کنار اوکراین ایستاده و به روسیه و ایران بد میگوید. این نوع تفکر، خداحافظی با فلسفه است. فلسفه نه سیاست است و نه مکانی برای سیاسیبازی. ایدئولوژی اگر علم شود، می شود اصلاحش کرد، ولی اگر علم ایدئولوژی شود، شیطان نقاب برمی دارد و آتش به پا می کند. نقد فلسفی باید با استدلال به سراغ سیاست برود و آن را با کمال انصاف و صداقت فکری کالبدشکافی کند، البته امروز فلسفه میان فرهنگی به خاطر همین رفتارهای نامتناسب در کشورهای غربی خریداری ندارد و رویکرد اساساً فرافرهنگی است و بهگونه ای بازگشت به گفتمان غرب به عنوان «سلطان جهان» است که همه چیز از آن میآید.
فلسفهای که سیاسی شود، به هانتینگتون و نظریه «نبرد تمدنها» میرسد، نظریهای که از تقابل فرهنگها سخن میگوید و مدعی است که غرب همه کشورهای کره زمین را تحت امر خود درآورده و اکنون نوبت اسلام است که باید از پای درآورده شود.
اجازه بدهید به موضوع مهمی اشاره کنم: هدف فلاطوری و متفکرانی که پس از او این مسیر را ادامه دادند، صرفاً قرار دادن فرهنگهای مختلف در کنار یکدیگر نبود، مسئله اصلی آنها طرح پرسشهایی بنیادین درباره مناسبات قدرت و معرفت بود اینکه چه کسی این حق را به خود داده است که جهان را بر اساس مفاهیم و معیارهای خودش نامگذاری کند؟ چه کسی حق دارد تاریخ بشر را بنویسد، فلسفه را تعریف کند و معیارهای عقلانیت و پیشرفت را تعیین کند؟
آنها میخواستند امکان گفتوگویی برابر میان سنتهای فلسفی جهان را فراهم کنند، گفتوگویی که در آن هیچ سنتی به دلیل تفاوتهای فرهنگی و تاریخیاش به حاشیه رانده نشود. فلاطوری و جریان فکریای که بعدها با عنوان فلسفه میانفرهنگی شناخته شد، درصدد نقد همین انحصار معرفتی و تاریخی بودند، جریانی که پس از دورهای از بیداری، بار دیگر تا حدودی به حاشیه رفت.
فلسفه میانفرهنگی چه تفاوتی با فلسفه تطبیقی و نظریه گفتوگوی تمدنها دارد؟ آیا این سه رویکرد از نظر مبانی معرفتشناختی، اهداف و شیوه مواجهه با فرهنگهای دیگر تفاوتهای بنیادینی دارند؟
در رویکرد فلسفه میانفرهنگی، مسئله صرفاً مقایسه فرهنگها و سنتهای فلسفی یا فراهم کردن زمینه گفتوگو میان تمدنها نیست. مسئله بنیادیتر، نقد پیشفرضهایی است که یک سنت فکری بر اساس آنها به خود اجازه داده است خود را معیار سنجش و داوری درباره سایر سنتها بداند.
ما نمیتوانیم بهسادگی از کنار این واقعیت تلخ تاریخی عبور کنیم. باید درباره آن گفتوگو شود، همانگونه که درباره جنایات هولناک نازیهای آلمان در مجامع بینالمللی بحث میشود تا از تکرار چنین فجایعی جلوگیری شود. امروز نیز شاهد تداوم برخی رفتارهای گذشته اروپا در اشکال مختلف هستیم و سکوت در برابر آن، اهانت به شعور انسان است.
تکرار میکنم که فلسفه میانفرهنگی را نمیتوان شکل جدیدی از فلسفه تطبیقی تصور کرد، البته این رویکرد در آثار رام ادهار مال هندی، فورنت بتانکور کوبایی و فرانس مارتین ویمر اتریشی، تا حدودی با فلسفه تطبیقی هممعنا تلقی شده است. به همین دلیل، در آثار آنها مرتباً به دنبال مقایسه شباهتها و تفاوتهای مکاتب فلسفی غرب با مکاتب فلسفی کشورهای خودشان هستیم.
در نهایت، آقای مال مدعی میشود که در جهان تنها سه محور و مرکز تفکر وجود داشته است که مکاتب دیگر فلسفی از این سه سرچشمه میگیرند: اروپا، چین و هندوستان. به نظر من، این یکی از بزرگترین خطاهای معرفتی در جریان فلسفه میانفرهنگی است که به انشعاب در این جریان انجامید.
چرا این دیدگاه را خطای معرفتی میدانید؟
به این دلیل که فلسفه میانفرهنگی برای عبور از یکجانبهگرایی معرفتی و فلسفی به وجود آمده است. من در همان سالهای نخست، بارها به دوستان و بهویژه آقای مال گفتم که فلسفه میانفرهنگی به مبانی معرفتی نیاز دارد. هدف اصلی پیدایش این رویکرد نوین نه تطبیق است و نه جایگزینی مکاتب موجود جهان. هدف این است که با رویکردی متفاوت به فلسفه و تاریخ فلسفه بنگریم و بررسی کنیم کدام مکاتب فلسفی جهان در همه قارهها، در تاریخ فلسفهای که اروپا آن را فلسفه جهانی مینامد، گنجانده شدهاند.
تا زمانی که فلسفه در محورهای مختلف آفریقا، آمریکای لاتین و مناطق دیگر جهان را با زبان و در بسترهای فرهنگی و تاریخی خودشان بررسی نکرده باشیم، نمیتوانیم زمینه مناسبی برای تطبیق آنها فراهم کنیم.
آنچه کشورهای غربی در قبال ایران و کشورهایی که استقلالطلبانه رفتار میکنند دنبال میکنند، نوعی تسلیم تمدنی است، با این استدلال که تو مصرفکننده باش و به سیاست منطقهای و جهانی کاری نداشته باش
فلسفه میانفرهنگی تلاشی برای عبور از هرگونه یکجانبهگرایی تاریخی و معرفتی است، تلاشی برای بازخوانی تاریخ بشر، نهفقط از منظر فاتحان و مراکز قدرت، بلکه از منظر همه فرهنگها و سنتهای فکری. در این رویکرد، هیچ تمدنی از پیش معیار مطلق و هیچ فرهنگی ذاتاً حاشیهای فرض نمیشود، بلکه همه ملتها و سنتهای فکری میتوانند در تصحیح، تکمیل و غنیسازی فهم مشترک انسان از جهان مشارکت داشته باشند.
با توجه به نقدی که بر مناسبات نابرابر معرفتی و فرهنگی مطرح کردید، هدف اصلی کشورهای غربی و بهویژه اروپای غربی و آمریکا در قبال کشورهای استقلالطلب را چگونه ارزیابی میکنید؟
آنچه کشورهای غربی در قبال ایران و کشورهایی که استقلالطلبانه رفتار میکنند دنبال میکنند، نوعی تسلیم تمدنی است، با این استدلال که تو مصرفکننده باش و به سیاست منطقهای و جهانی کاری نداشته باش! کتابهای متفکران ما را با عنوان «سرزمین مادر» به زبان فرهنگ خودت ترجمه کن و در پی ترویج آن باش! اگر من به کشورت تعرض کردم، بخشی از آن را خواستم تصرف کنم یا از آنجا به کشور دیگری حمله کردم، دست مرا باز بگذار! در حوزههای فرهنگی، در پی ترویج فرهنگ و تفکر ما در جامعه خودت باش و نخبگان کشورت را به کشور ما بفرست! اصول اجتماعی ما را به اصول حاکم بر مدارس و دانشگاههای کشور خودت تبدیل کن!
پیام این مناسبات آن است که تو باید به سایهای از آنچه ما هستیم تبدیل شوی و همانگونه باقی بمانی. اگر همه این کارها را انجام بدهی و در تسلیم همهجانبه نمره خوبی بگیری، آنوقت شریک و همراه ما در غرب خواهی شد.
این مریدپروری بیچونوچرا دقیقاً همان چیزی است که فلسفه میانفرهنگی در عمل، با ترویج تفکر بومی و بازگشت به هویت فرهنگی، دینی، اجتماعی و تاریخی خود، در پی پایان دادن به آن است.
آیا با یک شاخه جدید فلسفی مواجهیم یا با تغییری بنیادین در شیوه فلسفهورزی؟ به بیان دیگر، فلسفه میانفرهنگی چه تغییری در تعریف فلسفه و جایگاه سنتهای فکری مختلف ایجاد میکند؟
گزینه دوم درست است. ما با تغییری بنیادین در شیوه فلسفیدن مواجه هستیم. فلسفه میانفرهنگی به این واقعیت اشاره دارد که فلسفه به هیچ فرد یا مکان خاصی محدود نمیشود. مکان تولد تفکر، ذهن انسان است و هر کجا که انسان حضور دارد، تفکر فلسفی نیز همراه اوست.
فلسفه غرب با نادیده گرفتن یا تحقیر مکاتب فلسفی دیگر، هویت خودش را تعریف کرده است. این قلدری معرفتی در مورد فلسفه اسلامی نیز مصداق دارد. آنها از همان قرون وسطی، با روایتسازیهای نادرست، در پی تضعیف فلسفه اسلامی بودند. البته موفق نشدند، گرچه بسیاری از متفکران اسلامی شیفته این روایتها شدهاند.
متفکران مطرح اروپایی، فلسفه اسلامی را بدون استثنا تا به امروز مکتبی اقتباسشده از فلسفه یونانی میدانند. این یک خطای تاریخی آشکار است که نشاندهنده بیاعتنایی برخی متفکران غرب به واقعیتهای تاریخی است. آنها درک درستی از تفکر در کانون فلسفه اسلامی ندارند و بر اساس پیشفرضهای خود درباره آن داوری میکنند.
بنابراین، پرسش این است که چه عواملی باعث شده است فلسفه غرب بتواند خود را معیار تعریف فلسفه و تفکر قرار دهد و سنتهای دیگر را یا به حاشیه ببرد و بر اساس معیارهای خودش دستهبندی کند یا روایتهایی درباره آنها بسازد و این روایتها را به ما نیز منتقل کند؟
حرف من این است که فلسفه میانفرهنگی با مسئله قدرت، استعمار، سلطه معرفتی و یکجانبهنویسی تاریخ فلسفه پیوندی عمیق دارد و نباید بهراحتی آن را به حاشیه برد یا درباره آن سکوت کرد. هدف این رویکرد فکری، خارج کردن مفهوم «فلسفه» و «تاریخ فلسفه» از انحصار غرب است، غربی که به تعبیر ادموند هوسرل، خود را صاحبخانه جهان میپندارد. آنها موفق شدهاند ما را تا حدود زیادی به اجارهنشینهای فکری خود تبدیل کنند. نگاهی به نظام دانشگاهی کشور، ترجمه آثار غربی و شیوه تدریس آنها در مجامع فکری بیندازید تا ابعاد این مسئله روشن شود.
یکی از مباحث مهم در فلسفه میانفرهنگی، نسبت میان جهانشمولی حقیقت و تکثر فرهنگی است. چگونه میتوان از حقیقت و عقلانیت جهانشمول دفاع کرد، بیآنکه معیارهای یک فرهنگ خاص بر دیگر فرهنگها تحمیل شود؟
اگر حقیقت را هدف تعریف کنیم، میتوانیم بگوییم حقیقت گمشده بشریت است، گمشدهای که همه در پی کشف و فهم آن هستند و میتواند انسانها را بهصورت هدفمند با یکدیگر همراه و همپیمان کند.
بیان من این است که حقیقت، مسئله و مشکل بشریت نیست. آنچه این موضوع را مخرب و جنجالی میکند، مطلق پنداشتن دیدگاه خود بهعنوان تنها راه و تنها فهم و هدف ممکن است. برای مثال، اگر دین و ایمان من در بستر فرهنگیای که در آن زندگی میکنم، اوج حقیقت تلقی شود، میتوان گفت این حق من است، زیرا این باور به من هویت و جایگاه در زندگی میبخشد. این واقعیت درباره دیگران نیز مصداق دارد. انسان نمیتواند بدون احساس تعلق دینی، فرهنگی و اجتماعی، حضور خود را در زندگی تعریف کند.
بحث وحدت در کثرت که در فلسفه اسلامی بر آن تأکید میشود، به همین واقعیت اشاره دارد. ما میتوانیم دیدگاههای خودمان را مطلق بدانیم، بیآنکه مطلقانگاشتن دیدگاههای فرهنگها، ادیان و سنتهای فکری دیگر را مورد سرزنش قرار دهیم. تفکر شیعه از تابآوری بسیار بالایی برخوردار است و میتواند به بهترین وجه، الگویی از وحدت در کثرت محسوب شود.
آیا چنین رویکردی در معرض نسبیگرایی فرهنگی قرار نمیگیرد؟ اگر هر فرهنگ و سنت فکری بتواند حقیقت را بر اساس مبانی خود تعریف کند، چگونه میتوان از امکان داوری و گفتوگوی عقلانی میان فرهنگها دفاع کرد؟
اگر بحث ما صرفاً روشنفکرانه یا دگماتیک باشد، بله، این نگاه میتواند کاملاً نسبیگرایانه شود. البته کسانی هستند که چنین نگاهی دارند و این مسئله مانعی برای گفتوگو نیست.
اما اگر واقعبینانه به ذهن و مغز روایتساز بشر نگاه کنیم، متوجه خواهیم شد که انسان همیشه و همهجا حقیقتی را فراتر از دستگاه ذهنی و وجودی خودش متصور بوده است. نسبیگرایی زمانی جلوه پیدا میکند که ما حقیقت را با نگاهی مبتنی بر این گزاره که «مرغ یک پا دارد» انکار کنیم و صرفاً با نگاهی عینیتگرا به هستی و هر آنچه وجود دارد بنگریم. ذهن جستوجوگر انسان را نمیتوان صرفاً با عینیتگرایی آرام کرد.
اینجا دیگر بحث بر سر تنوع افکار و سلیقهها نیست. اگر با یکدیگر توافق کنیم که راههای انس با حقیقت متنوع است و جلوههای آن در ذهن همه ما بهگونهای دارای وجوه مشترک است، دیگر نیازی نیست دیدگاههای یکدیگر را به رخ هم بکشیم و به مناقشهای خانمانسوز برسیم. برای عملی کردن این اصل، به یک میثاق اجتماعی نیاز داریم که با توجه به تاریخمان شکل بگیرد، تاریخی که وحدت در کثرت، جوهر وجودی آن است.
در کتاب «مبانی و ساختار فلسفه میانفرهنگی» موضوعات متنوعی از اندیشه زرتشت و مسئله تفکر تا حقوق بشر، مردمسالاری و رواداری میانفرهنگی مطرح شده است. چه منطق و پیوند نظری این مباحث را در کنار یکدیگر قرار میدهد و ایده مرکزی کتاب را چگونه میتوان صورتبندی کرد؟
کتاب «مبانی و ساختار فلسفه میانفرهنگی» مجموعهای از بخشهایی از مقالات من است که طی سه دهه اخیر در آلمان نوشتهام و خانم دکتر خوانساری لطف کردند و آنها را به فارسی ترجمه کردند.
هدف اصلی و رویکرد درونی این تلاش، نشان دادن این واقعیت به مخاطب است که خودش و داشتههای تاریخی خود را ببیند، آنها را مطالعه کند و به درکی مناسب از واقعیتهای تاریخی برسد، واقعیتهایی که شرایط امروز کشور ما را به شکلی تکاندهنده نشان میدهند.
ما داشتههای خودمان را تحت فشارهای دو سده اخیر به فراموشی سپردهایم و فراسوی مرزهای کشورمان در پی نداشتههایی میرویم که در کوتاهمدت و بلندمدت دستیافتنی نیستند، مگر اینکه صرفاً وانمود کنیم به آنها دست یافتهایم.
کلیدواژه این کتاب «مسئله تفکر» است، مسئلهای که امتناع از مواجهه با آن، بخشی از جامعه فکری ما را به اجارهنشینی فکری عادت داده است.
فکر فلسفی در سنتهای مختلف بشری ریشه دارد و نباید تاریخ تفکر را به یک مسیر واحد و عمدتاً اروپایی محدود کرد. به پافشاری و بیاعتنایی کشورهای اروپای غربی کاری ندارم، این ما هستیم که باید مسیر درستی را برای خود در روند تاریخ انتخاب کنیم.
من در آثار حضرت زرتشت گنجینهای ارزشمند میبینم که نباید با نگاهی فرهنگپرستانه یا ناسیونالیستی به آن نگریست، زیرا در این صورت، گرفتار درگیریهای درونفرهنگی خواهیم شد و در فراسوی مرزهای کشور نیز مخاطبی پیدا نخواهیم کرد عین همین در مورد اسلام شیعی که حلول عدل وعدالت است، مصداق دارد. یکی از شاهکارهای تاریخ ادیان خطبه 53 نهج البلاغه است که من آن را به زبانی ترجمه و نقدی بر آن نوشته ام.
این کتاب نشان میدهد که تفکر فلسفی در سنتهای مختلف بشری ریشه دارد و نباید تاریخ تفکر را به یک مسیر واحد و عمدتاً اروپایی محدود کرد. به پافشاری و بیاعتنایی کشورهای اروپای غربی کاری ندارم، این ما هستیم که باید مسیر درستی را برای خود در روند تاریخ انتخاب کنیم. فلسفه میانفرهنگی نیز میخواهد همین مسئله را محقق کند: اینکه چگونه میتوانیم خودمان باشیم و پیشرفت کنیم و در عین حال، با همه فرهنگها و مکاتب فکری در گفتوگو بمانیم و برنامههای مشترک تعریف کنیم.
اگر فرهنگها در تولید اندیشه سهم دارند، پس هیچ فرهنگی نباید خود را معیار مطلق سنجش فرهنگهای دیگر بداند. نکته اصلی همین است.
از این منظر، بحث حقوق بشر نیز ادامه طبیعی همین مسیر است. حقوق بشر زمانی میتواند واقعاً جهانشمول باشد که «انسان» را نه صرفاً بر اساس الگوی یک فرهنگ خاص، بلکه با توجه به وجوه مشترک انسانی و تنوع فرهنگی بررسی کنیم. اگر قرار باشد با عینک اروپای غربی و آمریکا به حقوق بشر، رواداری و مردمسالاری نگاه کنیم، باید فرهنگ و تاریخ خودمان را دگرگون کنیم تا شبیه آنها شویم، کاری که میتواند فاجعهآفرین باشد.
آیا میتوان از دستاوردهای فکری و فلسفی غرب برای غنای فرهنگی خودمان بهره گرفت؟ به بیان دیگر، چگونه میتوان میان حفظ هویت فرهنگی و استفاده نقادانه از تجربهها و اندیشههای دیگر فرهنگها توازن برقرار کرد؟
در عالم تئوری، همهچیز امکانپذیر است، اما قرار ما این است که واقعیتها را ببینیم. بله، این کار کاملاً شدنی است و باید هم چنین باشد، ولی مشروط بر اینکه ابتدا به خودمان رسیده باشیم.
چرا در روآندا در سال ۱۹۹۴، در جریان نسلکشی، صدها هزار نفر از توتسیها و هوتوها کشته شدند؟ آنها بیمار یا دیوانه نبودند. این واقعه را باید در بستر تاریخی استعمار و سیاستهای هویتی بررسی کرد. حکومت بلژیک این مردمان را طبقهبندی کرده بود و بر اساس معیارهای خودش با آنها رفتار میکرد، بهگونهای که هویت اجتماعی و تاریخی آنها تحت تأثیر این طبقهبندیها قرار گرفت. آنها در جریان استعمار، با نوعی تحقیر و ازخودبیگانگی هویتی مواجه شدند. به همین دلیل، پس از استقلال نیز مسئله هویت و مناسبات میان این گروهها به یکی از زمینههای بحران تبدیل شد. آنها دریافته بودند که جایگاهشان در جامعه به مسئله هویت گره خورده است، همانگونه که اروپاییها نیز برای تحکیم هویت خود در کشورهای تحت استعمارشان دست به خشونت و خونریزی میزدند.
در اروپای شرقی نیز شاهد درگیریهای خونین بودیم. ملتهای این منطقه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، در مواردی به جان یکدیگر افتادند و یکدیگر را تا مرز نابودی پیش بردند، از یوگسلاوی گرفته تا بخشهای دیگر اروپای شرقی.
پاسخ من به پرسش شما با تکیه بر این واقعیتهای تاریخی، که نمونههای آن بسیارند، این است که ما باید ابتدا خودمان را پیدا کرده باشیم و بتوانیم جایگاه خود را در گفتوگو با دیگران بشناسیم. طرف مقابل ما نیز باید ما را آنگونه که هستیم ببیند و با ما وارد گفتوگو شود.
مثالی میزنم. در یکی از همایشهای فلسفی در اتریش، یک کارگروه سهنفره از ایران حضور داشت. من هم در این همایش بعنوان سخنران دعوت شده بودم و حضور داشتم. دانشمندان ایرانی که خودشان را لائیک معرفی می کردند، تصور میکردند که مورد توجه قرار خواهند گرفت و واقعاً هم چنین شد، اما به چه صورت؟ همکاران ایرانی در نشست اصلی همایش مرتباً از کانت، هگل و دیگر دانشمندان مطرح غربی نقلقول میکردند. این مسئله باعث شد یکی از دانشمندان اتریشی و آلمانی آنها را مورد انتقاد و تمسخر قرار دهد و بگوید: «شما با این حرفهایتان زیره به کرمان میبرید. ما خوشحالیم که از این دانشمندان تمجید میکنید، اما شما بهعنوان ایرانی کدام دانشمند کشورتان را میخواهید به ما معرفی کنید؟»
پاسخ همکاران ایرانی، جلسه را به فکر فرو برد. آنها گفتند: «ما در برابر دانشمندانی مانند کانت و هگل حرف زیادی برای گفتن نداریم و جز تأیید و تقلید کاری نمیتوانیم بکنیم، زیرا آنها حرف آخر را زدهاند.» این پاسخ باعث خنده و شگفتی حاضران شد. استاد آلمانی در واکنش گفت: «هیچکس در عرصه فلسفه حرف آخر را نزده و در آینده هم نخواهد زد.»
فلسفه میانفرهنگی به ما کمک میکند که فریبخورده فریبدهنده نباشیم و با شناخت داشتههای خود و رسیدن به هویت خویش، از فارابی و ابنسینا گرفته تا علامه طباطبایی و ابراهیم دینانی، شناخت و درک طرف مقابل را آغاز کنیم.
سنت فلسفی ایران و اسلام، از فارابی و ابنسینا تا سهروردی و ملاصدرا، چه ظرفیتهایی برای مشارکت در گفتوگوی فلسفی جهانی دارد؟ چرا با وجود برخورداری از چنین میراثی، این سنت هنوز جایگاه متناسبی در فضای فکری و دانشگاهی ما پیدا نکرده است؟
اگر از 10 ایرانی درباره اندیشه این فیلسوفان سؤال کنید، از شش یا هفت نفر آنها خواهید شنید: «برو بابا، اینها دیگر چه کسانی هستند؟» آنهایی هم که کمی با اندیشه این بزرگان آشنا هستند، خواهند گفت: «اینها از ارسطو و افلاطون فراتر نرفتهاند، همهاش نشخوار اندیشههای گذشته است. یعنی میخواهید بگویید از کانت و هگل بهتر هستند؟»
این بخشی از واقعیت کشور ماست که بسیار فاجعهبار است. من در دانشگاههای کشور و محافل مختلف، گفتوگوهای متعددی داشتهام و این مسئله را با پوست و استخوانم لمس کردهام. حتی برخی هموطنان دانشگاهی به من میگفتند: «آقای پروفسور، همین کفش و لباسی هم که به تن دارید، از اروپاست و اگر آنها نبودند، ما امروز وضعیت دیگری داشتیم.»
من از خودم و آنها میپرسیدم که آیا پادشاهان ایران برهنه بودند؟ حتی پاپیونی که من دارم، به گره کفش کوروش شباهت دارد که ما آن را گره گلی مینامیم.
نکته جالبتر اینکه یکی از استادان و مدیران گروه در دانشگاه تربیت مدرس به من گفت یک سال از فرصت مطالعاتی خود را در آمریکا صرف شناخت بیشتر ابنسینا کرده است و به این موضوع افتخار میکرد. شما این وضعیت را چگونه ارزیابی میکنید؟ حرف چنین استادی به دانشجویان کشور در نهایت چیست؟
نکته قابل تأمل این است که شناخت برخی از دانشمندان ما از فلسفه کانت، هگل و دیگر متفکران غربی نیز فراتر از چند ترجمه و کتاب محدود نمیرود. من شاگرد نوربرت هینسکه، کانتشناس مشهور آلمانی، هستم که اکنون ۹۳ سال دارد و از او بسیار آموختهام.
در هیچیک از آثاری که تاکنون به زبان فارسی درباره کانت، هگل و دیگر فیلسوفان غربی نوشته شده است، از «سیر حکمت در اروپای» محمدعلی فروغی گرفته تا آثار متأخر، بهدرستی ندیدهام که این فیلسوفان در آثار خود درباره ایران، حضرت زرتشت، اسلام و ملتهای دیگر چه گفتهاند. حتی در مقدمه آثار ترجمهشده به قلم حمید عنایت، که مترجمی ممتاز است و چند اثر از کانت و هگل را ترجمه کرده، کمتر به این مسئله پرداخته شده است که این متفکران چگونه درباره ایران، زرتشت، اسلام و ملتهای دیگر داوری کردهاند.
در برخی از این روایتها، آفریقا قارهای فاقد تاریخ و اندیشه تلقی شده، اسلام دینی جنگاور و فاقد اخلاق معرفی شده و درباره حضرت زرتشت نیز داوریهای نادرستی صورت گرفته است. من فکر می کنم که محمدعلی فروغی نیز نسبت به این واقعیتها بیاعتنا بوده و هدف اصلی او ترویج اندیشه غرب با زیباترین زبان ممکن در زبان فارسی بوده است، بهگونهای که دانشجو و پژوهشگر با مطالعه آثار او، بیمحابا شیفته این حوزه فکری میشود و ممکن است برای رسیدن به آن، از داشتههای خود عبور کند.
نظام دانشگاهی ترجمهمحور و نه استادمحور کشورمان، گویای بسیاری از دردهای تاریخی ماست نظام دانشگاهی که همه چیزش کپی برداری شده است و هیچ چیزش مال خودش نیست ما باید روی این فکر کنیم که چرا ما برای مثل آنها شدن التماس می کنیم و آنها هرگز چنین میلی را ندارند و از تملقی که ما می کنیم بیزارند.
آیا فلسفه میانفرهنگی میتواند به بازشناسی و معرفی ظرفیتهای سنت فلسفی ایران و اسلام کمک کند و از سوی دیگر، راهی برای عبور از دوگانه غربگرایی و غربستیزی در فضای فکری ایران باشد؟
من واژههای غربگرایی و غربستیزی را مناسب نمیدانم. بحث اصلی این نیست که ما چه رفتاری باید در برابر غرب اتخاذ کنیم، پرسش اساسی این است که رفتار ما در برابر خودمان، تاریخ و داشتههایمان چگونه باید باشد.
تغییر رفتار من میتواند به تغییر رفتار دیگران نیز منجر شود. این انتظار که نگاه غرب نسبت به ما دوستانه شود و ما را شریک و همتای خود تلقی کند، خیال واهی است. آنها زمانی ما را می پسندند که دیگر خودمان نباشیم و بتوانیم تحت امر آنها تصمیم بگیریم و زندگی خودمان را چینش کنیم. ما باید از خودمان شروع کنیم و خود را بدون در نظر گرفتن پیشینه تاریخی و فرهنگیمان و با معیارهای پیرامونی که عقبه دیگری دارند، نسنجیم.
باید داشتههای خود را مرور کنیم و با آنها درگیر فکری و معرفتی شویم. این رویکرد به ما هویت و عزتنفس میبخشد. با تکیه بر این پشتوانه درونی میتوانیم با دیگران وارد گفتوگو شویم، از آنها بیاموزیم و به آنها نیز بیاموزانیم. این رسم گفتوگوی معرفتمحور است.
فضای فکری ایران را خودمان ناکارآمد کردهایم. میراث فکری ما متعلق به خودمان است، از ملاصدرا تا دینانی، اندیشمندانی که در رشتهها و حوزههای مختلف به آنها مدیون هستیم. ما در برابر نسل امروز و فردا مسئولیت داریم و باید پاسخگو باشیم. اگر این مسئولیت را نپذیریم، نسلهای بعد نیز شاهد تکرار بیهوده تاریخ خواهند بود.
آیا این رویکرد میتواند از سطح گفتوگوهای نظری و دانشگاهی فراتر برود و در حوزههایی مانند حقوق بشر، دیپلماسی فرهنگی و روابط میان جوامع نیز اثرگذار باشد؟ الزامات تحقق چنین تأثیری چیست؟
بله! همانطور که پیشتر عرض کردم، فلسفه میانفرهنگی یعنی انسان با مطالعه و بیداری همهجانبه به بلوغ فکری برسد و از خودمطلقانگاری و هرگونه خودمرکزپنداری عبور کند، زیرا این دو از آفتهای گفتوگوی جدی هستند.
اگر فلسفه میانفرهنگی را به گفتوگویی محدود در محیط دانشگاهی تقلیل دهیم، بخش مهمی از معنا و مفهوم خود را از دست میدهد. تعامل میان مکاتب فکری و فرهنگی بر اساس گزارههای فلسفه میانفرهنگی، هدف غایی این رویکرد است.
موضوعات این گفتوگوها متنوع و شفاف هستند. یکی از اصول بنیادین تعامل میانفرهنگی، پرهیز از زور و اجبار در روابط و تعاملات است. کسانی که به این اصل احترام نمیگذارند و رفتار غیرسازنده و مخرب از خود نشان میدهند، به تعامل کمک نمیکنند. پرهیز از چنین رفتارهایی یک ضرورت معرفتی است.
احترام متقابل به دیدگاههای یکدیگر نیز از دیگر مبانی فلسفه و تعامل میانفرهنگی است. اگر کسی مدعی شود که میداند چه چیزی برای طرف مقابل خوب، مفید یا غیرمفید است، به گفتوگو آسیب جدی وارد میکند. اگر همه به این اصل پایبند باشند، میتوان زمینه مناسبی برای گفتوگویی استدلالمحور فراهم کرد.
حقوق بشر یکی از حوزههای مهم تعامل میانفرهنگی است. باید مشخص شود چه کسی تعریف میکند که حقوق بشر چیست و چگونه باید آن را محقق کرد. حقوق بشر ابعاد فرهنگی دارد و بیاعتنایی به این ابعاد، گفتوگو را با چالشهای جدی روبهرو میکند. تحمیل معیارهای یک فرهنگ بر فرهنگهای دیگر پذیرفتنی نیست. یکی از اهداف گفتوگو، برقراری توازن میان ارزشهای مشترک انسانی و تفاوتهای تاریخی و فرهنگی ملتهاست. با این رویکرد، حقوق بشر میتواند حاصل گفتوگوی میان فرهنگها باشد، نه محصولی که از یک فرهنگ برای فرهنگهای دیگر صادر میشود.
دیپلماسی فرهنگی نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. یکی از وظایف رایزنیهای فرهنگی کشورها در عرصه جهانی، برقراری مراودات فرهنگی و برگزاری همایشهای مستمر برای نزدیکتر کردن دیدگاههاست. گوش شنوا داشتن برای یکدیگر، اساس این کار است و این مهارت را نمیتوان یکشبه آموخت، بلکه باید آن را از مهدکودک تا دانشگاه، با تمرین و ممارست واقعی درونی کرد.
همه باید با تغییر رفتار و افکار خود در صحنه عمل اعتمادسازی کنند و سوءتفاهمها و دردهای تاریخی را کاهش دهند. تصویرهای چالشبرانگیز و دشمنگونه تاریخی، کلیشهها و روایتهای یکجانبه باید با انصاف و نگاهی گفتوگومحور نقد شوند. تجربههایی مانند روآندا و اروپای شرقی برای ما حکم هشدار دارند. تعامل واقعی یعنی احترام به هویت یکدیگر، توجه ویژه به تفاوتها و تقویت مؤثر وجوه مشترک.



نظر شما